W sprawach rodzinnych dotyczących dzieci sąd często potrzebuje wiadomości specjalnych z zakresu psychologii, pedagogiki lub psychiatrii. Dotyczy to zwłaszcza spraw o władzę rodzicielską, kontakty z dzieckiem, miejsce zamieszkania dziecka czy ograniczenie władzy rodzicielskiej. W takich sytuacjach sąd może skierować strony oraz małoletnie dziecko do Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów, czyli OZSS.
Dla wielu rodziców samo skierowanie do OZSS wiąże się ze stresem i niepewnością. W praktyce pojawia się wiele pytań: czym właściwie jest OZSS, jak wygląda badanie, czy można odmówić udziału oraz dlaczego na termin opinii czeka się często wiele miesięcy.
Czym jest OZSS?
Opiniodawczy Zespół Sądowych Specjalistów działa na podstawie ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów. Funkcjonują przy sądach okręgowych.
Do zadań OZSS należy przede wszystkim sporządzanie opinii na potrzeby sądu lub prokuratora w sprawach rodzinnych, opiekuńczych i dotyczących nieletnich. Opinie przygotowywane są na podstawie badań psychologicznych, pedagogicznych lub lekarskich.
W skład zespołów wchodzą specjaliści z zakresu psychologii, pedagogiki oraz medycyny, w szczególności psychiatrii dzieci i młodzieży. Co istotne, specjaliści sporządzający opinię są niezależni podczas wykonywania swoich czynności.
W jakich sprawach sąd kieruje do OZSS?
Najczęściej opinia OZSS pojawia się w sprawach dotyczących:
- ustalenia miejsca zamieszkania dziecka,
- kontaktów z dzieckiem,
- ograniczenia lub pozbawienia władzy rodzicielskiej,
- konfliktów rodzicielskich,
- opieki naprzemiennej,
- pieczy zastępczej,
- spraw dotyczących dobra dziecka.
Sąd kieruje strony do OZSS wtedy, gdy sama analiza dokumentów i zeznań świadków nie wystarcza do oceny sytuacji dziecka oraz relacji rodzinnych. W praktyce celem opinii jest ustalenie, jakie rozwiązanie będzie najlepiej służyło dobru małoletniego.
Jaką wartość ma opinia OZSS?
Opinia OZSS jest jednym z najważniejszych dowodów w sprawach rodzinnych. Wynika to z faktu, że sporządzana jest przez zespół specjalistów posiadających wiedzę psychologiczną i pedagogiczną, której sąd w tak szerokim zakresie nie posiada.
Należy jednak pamiętać, że to sąd wydaje postanowienia, a nie OZSS. Opinia ma charakter dowodowy i podlega ocenie przez sąd zgodnie z art. 233 Kodeksu postępowania cywilnego. Jednocześnie orzecznictwo Sądu Najwyższego podkreśla, że sąd nie może samodzielnie polemizować z opinią w zakresie wymagającym wiadomości specjalnych bez zasięgnięcia dodatkowej opinii.
Jeżeli opinia jest niejasna, niepełna lub wewnętrznie sprzeczna, sąd może:
- zażądać jej uzupełnienia,
- wezwać specjalistów do złożenia wyjaśnień,
- zlecić sporządzenie kolejnej opinii,
W praktyce oznacza to, że opinia OZSS często ma bardzo istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy rodzinnej.
Jak wygląda badanie w OZSS?
Zasady przeprowadzania badań określa zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 lutego 2016 r. w sprawie ustalenia standardów metodologii opiniowania w opiniodawczych zespołach sądowych specjalistów.
Proces diagnostyczny składa się z trzech etapów.
- Analiza akt i przygotowanie badania
Na początku specjaliści zapoznają się z aktami sprawy oraz planują przebieg badania. Uwzględniają przy tym m.in. wiek dziecka, charakter konfliktu oraz sytuację rodzinną.
- Przeprowadzenie badania
Badanie zazwyczaj obejmuje:
- rozmowy z rodzicami,
- rozmowę z dzieckiem,
- obserwację relacji między rodzicami a dzieckiem,
- testy psychologiczne,
- ocenę kompetencji wychowawczych,
- analizę zachowań i emocji uczestników.
W badaniu bierze udział co najmniej dwóch specjalistów. W uzasadnionych przypadkach badanie może zostać podzielone na kilka terminów.
Osoby badane są informowane o celu badania oraz o zakazie nagrywania jego przebiegu. Specjaliści mogą przerwać badanie w przypadku naruszenia tego zakazu.
- Sporządzenie opinii
Po zakończeniu badań specjaliści wspólnie analizują zgromadzony materiał i przygotowują pisemną opinię dla sądu.
Opinia zawiera odpowiedzi na pytania zadane przez sąd, tzw. tezy dowodowe. Najczęściej dotyczą one relacji dziecka z rodzicami, kompetencji wychowawczych oraz wpływu konfliktu rodzicielskiego na dobro dziecka.
Czy można odmówić udziału w badaniu?
W praktyce zdarza się, że jedna ze stron odmawia udziału w badaniu albo utrudnia jego przeprowadzenie.
OZSS może wówczas poinformować sąd o odmowie i wskazać, czy możliwe jest sporządzenie opinii na podstawie dostępnego materiału. Warto jednak pamiętać, że odmowa udziału w badaniu może zostać negatywnie oceniona przez sąd, szczególnie jeśli utrudnia ustalenie sytuacji dziecka.
Dlaczego na termin OZSS czeka się tak długo?
To jedno z najczęściej zadawanych pytań przez uczestników postępowań rodzinnych.
W praktyce czas oczekiwania na badanie OZSS w wielu miastach wynosi od kilku miesięcy nawet do ponad roku. Wynika to przede wszystkim z:
- bardzo dużej liczby spraw rodzinnych,
- niewystarczającej liczby specjalistów,
- skomplikowanego charakteru badań,
- konieczności przeprowadzenia szczegółowej diagnozy całej rodziny.
Sądy mają świadomość problemu długiego oczekiwania na opinię. Jednocześnie w sprawach dotyczących dzieci opinia OZSS często okazuje się kluczowym dowodem, bez którego wydanie rozstrzygnięcia byłoby bardzo utrudnione.
Co istotne, samo sporządzenie opinii po zakończeniu badania powinno nastąpić co do zasady w terminie wskazanym przez sąd, nie później niż w ciągu 21 dni od zakończenia badań. Największe opóźnienia dotyczą zwykle oczekiwania na sam termin badania, a nie przygotowania opinii.
Czy można zakwestionować opinię OZSS?
Tak. Strona postępowania ma prawo zgłaszać zastrzeżenia do opinii.
Jeżeli opinia zawiera błędy, jest niepełna albo pomija istotne okoliczności sprawy, możliwe jest złożenie wniosku o:
- opinię uzupełniającą,
- przesłuchanie specjalistów na rozprawie,
- sporządzenie kolejnej opinii,
Sama niezgoda z treścią opinii nie jest jednak wystarczająca. Zarzuty powinny odnosić się do konkretnych nieścisłości, braków lub sprzeczności w opinii.
Podsumowanie
OZSS pełni bardzo ważną rolę w sprawach rodzinnych. Zadaniem zespołu jest pomoc sądowi w ocenie sytuacji dziecka oraz relacji rodzinnych z perspektywy psychologicznej i pedagogicznej.
Choć czas oczekiwania na badanie bywa długi, opinia OZSS często ma kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Warto odpowiednio przygotować się do badania, zachować spokój oraz pamiętać, że specjaliści oceniają przede wszystkim dobro dziecka i rzeczywiste funkcjonowanie rodziny.
W sprawach rodzinnych właściwe przygotowanie procesowe, analiza opinii OZSS oraz umiejętne formułowanie zarzutów do opinii mogą mieć istotny wpływ na przebieg postępowania i końcowe rozstrzygnięcie sądu.
