Śmierć bliskiej osoby często wiąże się nie tylko z trudnymi emocjami, ale również z koniecznością uregulowania spraw majątkowych. Zdarza się, że testament przewiduje przekazanie całego majątku jednej osobie albo że spadkodawca jeszcze za życia rozdysponował swój majątek w formie darowizn. W takich sytuacjach część najbliższych członków rodziny może skorzystać z instytucji zachowku.

Czym jest zachowek?

Zachowek to przewidziane przez Kodeks cywilny roszczenie pieniężne mające na celu ochronę najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem przy dziedziczeniu. Nie oznacza on prawa do otrzymania konkretnej nieruchomości lub innego składnika majątku, lecz możliwość dochodzenia odpowiedniej sumy pieniężnej od osób zobowiązanych do jego zapłaty.

Przepisy dotyczące zachowku mają zapewnić minimalny udział w majątku osobom, które w normalnym toku dziedziczenia ustawowego byłyby powołane do spadku.

Kto ma prawo do zachowku?

Do zachowku mogą być uprawnieni:

• zstępni spadkodawcy, czyli przede wszystkim dzieci i wnuki,
• małżonek,
• rodzice spadkodawcy, jeżeli w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.

Prawo do zachowku nie przysługuje każdemu krewnemu. Rodzeństwo, dalsi krewni czy osoby pozostające w nieformalnym związku ze zmarłym co do zasady nie mogą dochodzić zachowku wyłącznie z tego tytułu.

Nie będą również uprawnione osoby skutecznie wydziedziczone, które zrzekły się dziedziczenia lub zachowku w odpowiedniej formie, odrzuciły spadek albo zostały prawomocnie uznane za niegodne dziedziczenia.

W jakiej wysokości przysługuje zachowek?

Co do zasady wysokość zachowku wynosi połowę wartości udziału spadkowego, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Wyjątek dotyczy małoletnich zstępnych oraz osób trwale niezdolnych do pracy. W ich przypadku zachowek wynosi dwie trzecie wartości udziału ustawowego.

Przykładowo, jeżeli przy dziedziczeniu ustawowym dziecku przypadłaby połowa spadku o wartości 600 000 zł, wartość jego udziału wynosiłaby 300 000 zł. Dorosłemu i zdolnemu do pracy dziecku przysługiwałby zachowek w wysokości 150 000 zł.

Czy darowizny mają wpływ na zachowek?

Tak. Przy ustalaniu wysokości zachowku bierze się pod uwagę nie tylko majątek pozostawiony w chwili śmierci, ale również określone darowizny dokonane przez spadkodawcę za życia.

Szczególne znaczenie mają darowizny przekazane spadkobiercom lub osobom uprawnionym do zachowku. Mogą one zostać doliczone do podstawy obliczeń nawet wtedy, gdy zostały dokonane wiele lat przed śmiercią spadkodawcy.

Natomiast w przypadku darowizn przekazanych osobom spoza tego kręgu obowiązują szczególne zasady wynikające z Kodeksu cywilnego, w tym ograniczenia związane z upływem czasu od dokonania darowizny.

Jak dochodzić zachowku?

W praktyce pierwszym krokiem często jest skierowanie do osoby zobowiązanej wezwania do dobrowolnej zapłaty należnej kwoty. Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia, uprawniony może wystąpić z pozwem do właściwego sądu cywilnego.

W toku postępowania sąd bada między innymi:

• skład i wartość majątku spadkowego,
• wpływ dokonanych darowizn,
• krąg osób uprawnionych,
• wysokość należnego zachowku,
• ewentualne podstawy do zmniejszenia lub rozłożenia świadczenia na raty.

Czy zachowek zawsze trzeba zapłacić jednorazowo?

Nie zawsze. Obowiązujące przepisy przewidują możliwość ingerencji sądu w sposób wykonania obowiązku zapłaty zachowku. W uzasadnionych przypadkach sąd może odroczyć termin płatności, rozłożyć należność na raty, a nawet obniżyć jej wysokość, jeżeli przemawiają za tym okoliczności konkretnej sprawy i interesy stron.

Rozwiązania te mają zapobiegać sytuacjom, w których natychmiastowa zapłata pełnej kwoty prowadziłaby do rażąco niesprawiedliwych skutków lub konieczności szybkiej sprzedaży odziedziczonego majątku.

W jakim terminie można dochodzić zachowku?

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe. Zgodnie z obowiązującymi przepisami przedawnia się z upływem pięciu lat.

Sposób liczenia tego terminu zależy od okoliczności sprawy. W przypadku roszczeń związanych z testamentem termin co do zasady biegnie od dnia jego ogłoszenia. W innych przypadkach zastosowanie znajdują zasady określone w Kodeksie cywilnym dotyczące poszczególnych roszczeń związanych z zachowkiem.

Przekroczenie terminu przedawnienia może skutkować oddaleniem powództwa po podniesieniu odpowiedniego zarzutu przez pozwanego.

Czy można zostać pozbawionym prawa do zachowku?

Tak, ale wymaga to spełnienia ustawowych przesłanek. Jednym z takich przypadków jest skuteczne wydziedziczenie dokonane w testamencie z przyczyn przewidzianych w Kodeksie cywilnym. Samo pominięcie członka rodziny w testamencie nie powoduje utraty prawa do zachowku.

Istotne znaczenie może mieć również wcześniejsze zrzeczenie się prawa do zachowku w odpowiedniej formie lub prawomocne uznanie osoby za niegodną dziedziczenia.

Podsumowanie

Każda sprawa dotycząca zachowku wymaga indywidualnej analizy. Znaczenie mają nie tylko treść testamentu, ale także wcześniejsze darowizny, liczba spadkobierców ustawowych, wartość majątku oraz okoliczności rodzinne.

Osoby, które zostały pominięte przy dziedziczeniu, nie powinny zakładać, że utraciły wszelkie prawa do majątku po zmarłym. Również spadkobiercy zobowiązani do zapłaty zachowku powinni pamiętać, że przepisy przewidują mechanizmy pozwalające w określonych przypadkach ubiegać się o rozłożenie świadczenia na raty lub jego odpowiednie ukształtowanie przez sąd.