Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowelizacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (nr UD349), który może gruntownie zmienić sposób, w jaki polskie sądy rozstrzygają o losie dzieci po rozpadzie rodziny. To nie jest kolejna kosmetyczna zmiana, to próba stworzenia nowego standardu prawnego dla milionów rodziców i dzieci w Polsce.
Czego dziś brakuje w prawie?
Dotychczasowy stan prawny od lat budził uzasadnione wątpliwości zarówno w praktyce sądowej, jak i w doktrynie. Pojęcie „pieczy współdzielonej” (wcześniej funkcjonujące pod nazwą „opieki naprzemiennej”) nie posiadało żadnej ustawowej definicji, jego treść kształtowała się wyłącznie na podstawie orzeczeń sądów i opracowań naukowych. Skutkiem tego były znaczne rozbieżności w orzekaniu: identyczne stany faktyczne mogły kończyć się diametralnie różnymi rozstrzygnięciami w zależności od składu orzekającego.
Na czym polega piecza współdzielona?
Projekt wprowadza do KRO normatywną definicję nowej instytucji, zgodnie z którą władza rodzicielska pozostaje w pełni przy obojgu rodzicach, a bieżąca opieka nad dzieckiem jest wykonywana przez każdego z nich naprzemiennie, w powtarzających się choć niekoniecznie równych czasowo okresach. Co istotne, instytucja ta nie ma charakteru automatycznego ani obligatoryjnego. Sąd powierzy pieczę współdzieloną wyłącznie wtedy, gdy będzie ona zgodna z dobrem małoletniego, a oboje rodzice wykażą się zdolnością do realnej współpracy.
Co sąd będzie brał pod uwagę?
Projekt definiuje katalog przesłanek, które sąd zobowiązany będzie rozważyć przy każdej sprawie dotyczącej pieczy:
- zdanie i wiek dziecka oraz jego stan zdrowia
- zdolność rodziców do komunikacji i współpracy w sprawach dziecka
- sytuację osobistą każdego z rodziców
- odległość między miejscami zamieszkania rodziców
- dotychczasowy, rzeczywisty podział obowiązków rodzicielskich
Kluczowym kryterium pozostaje jednak zasada dobra dziecka, która wymaga każdorazowej, indywidualnej analizy okoliczności konkretnej sprawy.
Skutki poza kodeksem rodzinnym
Zmiana ma charakter systemowy i wykracza poza KRO. Wprowadzenie pieczy współdzielonej pociąga za sobą konieczność nowelizacji przepisów podatkowych oraz regulacji dotyczących świadczeń społecznych, w tym zasad podziału świadczenia „800+” między rodziców sprawujących pieczę naprzemiennie. Ujednolicona zostanie również terminologia – pojęcie „opieki naprzemiennej” zostanie zastąpione terminem „piecza współdzielona” w ustawie o PIT, ustawie o świadczeniach rodzinnych oraz ustawie „Aktywny rodzic”.
Zmiany w postępowaniu sądowym
Projektowana nowelizacja zmierza do skoncentrowania rozstrzygnięć dotyczących dziecka oraz obowiązków alimentacyjnych w ramach jednego postępowania. W okresie trwania sprawy o rozwód albo separację odrębne postępowania o zaspokojenie potrzeb rodziny lub o alimenty między małżonkami bądź na rzecz ich wspólnych małoletnich dzieci nie mają być prowadzone samodzielnie, lecz przekazywane do sądu rozpoznającego sprawę główną. Wniesiony pozew albo wniosek o zabezpieczenie ma być przy tym traktowany jako wniosek o udzielenie zabezpieczenia od chwili jego złożenia, co ma ograniczyć rozproszenie postępowań i przeciwdziałać ich przewlekłości.
Równocześnie projekt zakłada, że przy udzielaniu zabezpieczenia w sprawach dotyczących pieczy nad dzieckiem sąd powinien co do zasady oprzeć tymczasowe uregulowanie sytuacji dziecka na modelu pieczy współdzielonej. Rozwiązanie to znajdzie zastosowanie wtedy, gdy obojgu rodzicom przysługuje władza rodzicielska, chyba że sprzeciwiałoby się temu dobro dziecka albo jedno z rodziców nie wyrazi zgody na powierzenie mu pieczy.
Kiedy przepisy wejdą w życie?
Projekt UD349 jest obecnie na etapie opiniowania i konsultacji publicznych. Planowane wejście w życie nowych przepisów przewidziane jest na III kwartał 2026 roku, jednak harmonogram może ulec zmianie w zależności od przebiegu prac parlamentarnych.
