Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji, przygotowany przez Ministra Sprawiedliwości. Proponowane rozwiązania mają zastąpić funkcjonującą obecnie instytucję ubezwłasnowolnienia nowym systemem wsparcia dla osób pełnoletnich, które z powodu stanu zdrowia lub niepełnosprawności potrzebują pomocy przy podejmowaniu ważnych decyzji życiowych i prawnych.

Zmiany są odpowiedzią na postanowienia Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, zgodnie z którą osoby wymagające wsparcia powinny otrzymywać pomoc w podejmowaniu decyzji, a nie być całkowicie lub częściowo pozbawiane możliwości samodzielnego działania.

Czym jest ubezwłasnowolnienie?

Ubezwłasnowolnienie to instytucja prawa cywilnego, która ogranicza lub całkowicie pozbawia osobę zdolności do czynności prawnych. Stosowana jest wobec osób, które z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej, uzależnienia lub innych zaburzeń psychicznych nie są w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem.

W polskim prawie wyróżnia się dwa rodzaje ubezwłasnowolnienia:

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Może zostać orzeczone wobec osoby, która ukończyła 13 lat i nie jest zdolna do kierowania swoim postępowaniem.

Przykłady:
• osoba cierpiąca na zaawansowaną chorobę uniemożliwiającą kierowanie swoim postępowaniem,
• osoba z głęboką niepełnosprawnością intelektualną,
• osoba znajdująca się w ciężkim stanie psychicznym uniemożliwiającym świadome podejmowanie decyzji.

Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie nie może samodzielnie zawierać umów, zarządzać majątkiem czy podejmować większości czynności prawnych. W jej imieniu działa opiekun prawny ustanowiony przez sąd.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Może zostać orzeczone wobec osoby pełnoletniej, która potrzebuje pomocy przy prowadzeniu swoich spraw, ale zachowuje zdolność do podejmowania części decyzji.

Przykłady:
• osoba uzależniona od alkoholu lub narkotyków,
• osoba z zaburzeniami psychicznymi utrudniającymi rozsądne gospodarowanie majątkiem,
• osoba z umiarkowaną niepełnosprawnością intelektualną.

W takim przypadku sąd ustanawia kuratora, który pomaga w prowadzeniu spraw. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może dokonywać niektórych czynności samodzielnie, jednak w ważniejszych sprawach wymagana jest zgoda kuratora.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Wniosek do sądu mogą złożyć:

• małżonek osoby, której dotyczy postępowanie,
  • jej krewni w linii prostej, np. rodzice, dzieci, dziadkowie,
  • rodzeństwo,
  • przedstawiciel ustawowy,
  • prokurator,
  • Rzecznik Praw Obywatelskich.

Postępowanie prowadzi sąd okręgowy. Przed wydaniem orzeczenia sąd wysłuchuje osobę, której dotyczy sprawa, oraz korzysta z opinii biegłych lekarzy, najczęściej psychiatry i psychologa.

Jakie rozwiązania mają zastąpić ubezwłasnowolnienie?

Projekt ustawy przewiduje wprowadzenie czterech nowych instrumentów wsparcia.

Asystent prawny

Będzie pomagał osobie potrzebującej wsparcia zrozumieć skutki czynności prawnych i przygotować się do ich dokonania. Nie będzie jednak podejmował decyzji za tę osobę ani działał w jej imieniu.

Kurator wspierający

Będzie ustanawiany przez sąd i pomagał w prowadzeniu określonych spraw. Jego zadaniem będzie wspieranie osoby potrzebującej pomocy, a nie zastępowanie jej w podejmowaniu decyzji.

Kurator reprezentujący

W sytuacjach, gdy dana osoba nie będzie mogła samodzielnie podejmować decyzji, kurator będzie mógł działać w jej imieniu. Zakres jego uprawnień określi sąd.

Pełnomocnik rejestrowany

Nowe rozwiązanie umożliwi wskazanie u notariusza osoby zaufanej, która w przyszłości będzie mogła reprezentować mocodawcę w przypadku pogorszenia jego stanu zdrowia. Pełnomocnictwo obejmie sprawy osobiste, majątkowe, zdrowotne oraz urzędowe.

Ograniczenia i kontrola sądu

Kurator wspierający oraz kurator reprezentujący będą ustanawiani zasadniczo na okres do 5 lat. W wyjątkowych sytuacjach, gdy stan osoby wspieranej nie daje nadziei na poprawę, okres ten będzie mógł zostać wydłużony do 10 lat.

Po upływie tego czasu konieczna będzie ponowna ocena sytuacji przez sąd. Dzięki temu wsparcie będzie dostosowywane do aktualnych potrzeb danej osoby.

Dodatkowo kurator reprezentujący oraz pełnomocnik rejestrowany będą musieli uzyskiwać zgodę sądu na dokonywanie najważniejszych czynności dotyczących osoby wspieranej. Każde postanowienie sądu będzie mogło zostać zaskarżone.

Podsumowanie

Projekt ustawy oznacza jedną z największych zmian w polskim prawie cywilnym dotyczącym ochrony osób wymagających wsparcia. Zamiast odbierania zdolności do czynności prawnych ustawodawca proponuje system oparty na pomocy dostosowanej do indywidualnych potrzeb. Celem reformy jest większe poszanowanie godności, autonomii i prawa do samodzielnego decydowania o własnym życiu przy jednoczesnym zapewnieniu niezbędnej ochrony prawnej.